Posts Tagged ‘spelen met taal’

Articles

Tied veur Twents – verdan

In Simpel schrijfwerk,Taal,Vertelsels,Woordspelingen on 1 februari 2011 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Wie goat weer verdan met ’t vehaal oaver Jozef en Maria in Bartlehiem. De leste zinne was:
Zo geet dat met diej’n reizend’n Tukkers.

Jozef had’t wah probeerd, doar kan’k niks van zèng. Hi’j had wah wat veur zijn mèk’n oaver, maar zie kwaam nig in ’t hotel, zie mossen toch in ’n stal. En wat denk ie? Doar stund’n ‘nosse en … ’n èzel.
Ik vroage mie noe al joarn of of dat zien eing gehuurde èzel was of ’n aandern. Want as ’t ’n aandern was, woar was de ziende dan? Bie ’t èzeltrefpunt? Bie rentedonkie? Fokt’n ze doar èzels in Bartlehiem of grøjn die doar soms in ’t wild? Mar good, d’r stund dus ’n èzel in ’n stal. En ‘nosse. Schienbaar gönk dat good saam, ik wit ’t echt nig. ’n Koo was dugmie haandiger ewèst, daor ku’j melk oethaaln, moar wa’j as cafébaas noe toch met ‘nosse mut, das mi-j ’n roadsel.

Dah zie derèk zaang dat ’t ‘nosse was, dat vink wah knap. Ie mut d’r nog wah raar veur goan ling om dah te bekiek’n, maar Maria zal wah derèk van de sokk’n goan wèn en op ’n vodse in ’t heui teregkomm’n wèn.
Ik denke nie dat zie vølle hoem te pers’n, den èzelrit had ’t zowat ah wah daon. Josef mos nog onmeunig anmaak’n um ’n fosse heui of stro in ’n voerbak te leng want hi’j had zich nog niet ummedreid of doar was ’t wich ah. ’t Was een keerltie maar dah wuss’n ze ah. Zie trøkken ’n olde todde an fladden zodat ze pempers hadd’n en daor lag Jezus dan. Kloar. Oaver deup’m wødt ok niks ezèg en zie bint in’t oostn zowat ammoale katteliek. Mangs begriep ik niks van ’n Biebel.
Ok oaver ’n navelstrenge wødt gien woord ‘eschreem, ok ah zo vremd. Ik denke toch nie dat zie een goeie schere hadd’n in die tied, en as zie’m hadd’n, lag-e wis en wrachtig nig in ’n stal!
Maar misschien hef ’n èzel de boel op’evrett’n, dah kan. ’t Is good ekomm en da’s ’t veurnaamste.

Oh joa, en dan he’j nog gezever oaver herders die bie Dracht’n laang en die van ammoal zing’de Engelsen derèk noar de stal woar ’t wicht lag, henne moss’n. Bartlehiem is nog wah een knap ènde van Dracht’n of, en moss’n die herders dan niet teld wørn? En woar die Engelsen iniene vut kwaam, week ok ah nig. D’r was toch gien Viefsteentoch (ie heurt nigs van ‘niesmeester of wah dan), dus zie bint ’t Knaal ok nie oaver komm gliern. ’t Mag dan gloep’ns kold ewèst hem, mar as die gliertocht d’r was ewès, was d’r dugmie wah knap oaver kuierd. Nee, die Engelsen bin’t mie ok ah ’n roadsel! Meschien hef dah zing d’rmet van doon, dasse oefen’n veur ’n konkoers of wat. Ik prakkezere d’r ok nig meer oaver, ik gleuf’t ammoah wah. Zo heurt’t ja ok.

’t Was ’n knap drokke bedoening daor in ’n stal: zie kwaam ammaoh te kraomschudd’n. De cafébaas haald’n rap ’n paar pott’n boer’njongs en van dah smeerge peern- of beernspul oet de veurroadkaste en verkoch bès. Veur de kraomvrouwe had-e netuurluk braandewien en donker bier veur ’t zog. Ik gleuve dat-e nog jaor’n ’n stal verhuurd hef an luu die ok zon ‘netuurluke kraom’ woll’n, en dat-e d’r vrekte good met oetesprøng’n is. Mangs hebt ze ’t er nog wah’s oaver hoe’n mooi’n tied dah was. Dan wødt ‘r op’m boernwaang trouwd in ’n stal en d’r wødt daans’n en zøng’ dat heurn en zeen oe vergeet.

Noe gleuk dat de Timmermans met ’t wichie nog lange en gelokkig lèm, mar dah was ammaoh zo’n gedoe um te lèz’n da’ wie dah maar veur waor annemt.
Dah book gunk nog ‘neeln zet vedan en ik hadde ok gien zin um alles te lèz’n want de rest was gleuk ok gien kestvehaal. O joa, wiezn oet toostn, die haan d’r ok nog met van doon! Die luu kwaam umdat ’n sterre de weg ‘eweezn had. Vezèls! Keizers, wiezn, Engelsen, ’n sterre, ik wit-t ammaoh nig maor ’t kump mie wah vremd oaver. Zie haan better naor Franeker kunn gaon, daor he’j ok ’n prötte van die luu zitt’n die ze nig geern op stroate zeet. Die zeet ok sterregies en hebt d’r sels ’n old’n zolder met vollemaak. In dah hoes mu’j zoa onmeunig noar boam’ kiekn da’j d’r gek van wødt.
Dah was nog wah ’n gedoo met diej’n Eise en zien buurn, mar ’t is um dan toch elokt en doar hep ze noe nog alle daang ’n prötte anloap van. Die sterre zal dus wah naar Franeker scheen hèm, kump mie veur.

En wiezn komt joa ait oet toostn, doar haan ze al nig zoa oaver schriem hoem, das toch vezèls? Op alle aandre plekk’n bi’j nig wies aj wiest – o’j noe van Bartlehiem of van Dracht’n komt, mè-da’j wiest, kom ie in Franeker in ’t gekk’nhoes oet. In toostn ku’j wah wiez’n, doar kömp völle volk van oaver de grènze umda toostn doar nog ’n heeln zet vedan geet. Doar bint ze wah wiezer dan noar sterr’n te wiez’n, zie wødt bie de gedachte ah benauwd dah diej’n zingde Brek met zien slager d’rop ofkump!

Moraal van ’t vehaal: waart oe veur Tukkerse ketierties. Veurda’j wit, mu’j dwars deur Frieslaan reiz’n en kommieop de gekste tiedn op de vremdste stee’n de raarste ding’ teeng!

(*D’r zatt’n toch maor twee Finkersgrapp’n in. De rest kwaamp ammaole oet ’n biebel en oet toetsnböd.)

Advertenties

Articles

Tied veur Twents

In Simpel schrijfwerk,Taal,Vertelsels,Woordspelingen on 30 januari 2011 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , , , ,

In het noorden en het noordoosten zijn we vaak wat verlaat. Dat noemen we het ‘Tukkers kwartiertje’. Sinds een aantal jaren ben ik tot mijn eigen spijt een ster in deze kwartiertjes, die zich met gemak tot uren aaneenrijgen. Dus lijkt onderstaand verhaal me nog ruim binnen de tijdslimiet.
Omdat ik het zo’n schitterend verhaal vind, zocht ik lang maar tevergeefs op het web naar Kraomschudd’n in Mariaparochie van Herman Finkers. Nou ja, toen heb ik zelf maar een Twentse versie van het kerstverhaal geschreven. Twents moet je – net als Fries – hardop lezen om het te begrijpen.
Mijn versie is hier en daar geënt op Finkers (de van hem overgenomen grappen zijn aangeduid met een *) en elders op de Bijbel, waar volgens mij geen copyright op rust.

Waart oe, hier kump ’t – ai d’r teminste wies oet kunt wørn: Kestvehaal op zien Twènts

’t Was gloep’ms kold toen Josef met zien mèken Maria noar Bartlehiem mos. Da mos van keizer September um te tell’n hoevølle volk d’r noe eingk in ’t laand woon. Maria kwaamp uut Bartlehiem en dah was nig bes want ’t was van woar zie noe woon een knap ende troggeloop’m. En ’n keerl met vleugels op ‘e rogge had heur een zet eleen mooi tuk had deur te zeng dat-e een engel was en dat Maria uutverkoorn waar. En noe dach Maria dat zie deur ’n eiligen geest in verwachting was raakt. Ach, Maria was niet al te nozel* en Jozef ok nie, want hi’j gleum’t krek zo. Den ‘engel’ had teeng hum ‘ezegd dat hi’j niet hoem te vreez’n. Joa, zeg dat mar’s teeng ‘n timmerman… Den dut nig aans as frees’n!*

Diejen keerl had ezegd dat sie d’ Eiland op de weerld zoll’n zett’n, d’n Veløsser en zie muss’n um Jezus nuum. Ach, al die jongluu heett’n doar Jezus, dus iene meer of minder deud d’r ok nig toe. Mar de zeune van God, gottegot, doar waar’n ze toch wah raar van in ’n kop!

Mar good, zie moss’n dus neug vöt, mar Maria had mie doar ’ne dikk’n buuk, den kon zelf gien sandale meer an de vuute krieng. Dus Josef op zuuk noar ’n èzel zodat Maria niet hoem te loop’n. Hi’j had better veur ’n kameel kunn’n zørg’n, dan had zie meer steun an ’n buuk en an de vuute had dan noe. Noe slept’n heur de vuute iedere keer oaver de grond en bolderd’n zie veuroaver as ‘n èzel weer es bokt’n. Zie wødde d’r knap sloerig van en zie begon wat te heu’n en te driem dat zie vot mossen maak’n want dat wichie kon ’n kop onderweg wah ’s naar buut’n stekk’n. Sie vuuln zich ok alsmar sloeriger wørn, kreeg las van de rogge en dah geschud op ‘n èzel hulp ok nig met.

Gelokkig zaang zie in de verte Bartlehiem ling en Jozef gaf ’n èzel nog een extra zet teeng de konte dat-e de kop an ’n stien stoot’n. En ie wit wah wat d’r dan gebeurt …
’s Oams waarn zie d’r eindeluk. Wat ’n onmeunige reize en wat ’n gedoe veur’n volkstelling. Dat had ok wah aans ekund, met postdoem of stembroos of zowat. Maar ja, den keizer, den lag ait dwars. ’t Mus ait muuluk gaon en mangs was da wah te begriep’n, mar de meeste tied dach ’t volk dat den keizer iets te geern een olle klaore lussen.

Nou, zie waarn d’r. Mar doarnoa heur ie nooit meer wat oaver die telling terogge, dus wat dat noe veur zin had? En hoevulle luu woond’n d’r en forensd’n d’r ok wat of trøkken d’r een zet van ’n steun? Ik kan ’t naans vin’n. Ikke zelf denke dat ’n smoes was om diej’n Josef en Maria veur gek te zett’n. Den engel woar zie helemoale vol van waarn (van Maria ko’j da ok letterlijk wah zeng) had ezeg da da wichie in Bartlehiem geboorn zol wørn. Nou, da had-e wah good!

Maria reup ach en wee en had ok wee’n maar ja, ziet moar ‘s ’n hotel te krieng in ’t hoogseizoen as oe ’t vruchtwater al in de sandaal’n steet. Noe had diej’n engel ‘ezeg dat ‘t wicht in ’n stal geboorn zol wørn maar dat geleum die twee kuukns nie. Wah denk’n da’j van de lucht in gezeengde umstandigheed’n raakt maar nig geleum da’j da mut bezuurn in ’n fosse stro … Zo geet dat met diej’n reizend’n Tukkers.

’t Vehaal geet nog wah ’n zet verdân, doarumme kump de rest nieje wekke! Dat heet ‘Verdan’ (dus daor mu’j op zuuk’n, dan kump ’t wah good 🙂 )

Articles

De beest

In Dichtwerk,Fotografie,Natuur,Taal,Woordspelingen on 31 december 2010 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , ,

OUD …

Beest, ik heb je gisteren weer eens uitgehangen,
je lag al veel te lang verscholen in de kast.
De laatste tijd heb ik toch weer het verlangen
om te ervaren of je nog altijd bij me past

Bedaardheid hield jou zo vaak opgesloten
soms ook met hartzeer of met zielenpijn.
vaak riep je zacht, maar onverdroten:
“kom, hang mij uit, voed mij met wijn –

of bier, dat is mij eigenlijk om het even
zolang ‘t maar vloeibaar vrolijk is
je hebt ’t me al zo lang niet meer gegeven;
ik smacht van heimwee en van groot gemis!”

Natuurlijk gaf ik jou wel goed te eten.
Dat is te zien: mijn kleren zitten strak
je hebt voor kapitalen opgevreten
ik pas nu echt niet meer in ‘t mantelpak

Maar ach, dat pak, dat paste toch al niet bij mij
geef mij maar vrijheid, vrolijkheid en lach
en af en toe maak jij me weer heel blij
als ik je even flink uithangen mag

Dus laat ik jou weer delen in mijn leven
jij hebt nu weer je eigen lekk’re plek
die overigens wel wat kleiner is gebleven –
ik maak het toch niet meer zò vreselijk te gek

Nee, beest, jij bent niet de befaamde kater:
jij zorgt voor mij, zorgt dat ik weer echt leef!
Blijf bij me, altijd, zodat – ook later –
ik met jou samen veel plezier beleef.

Ook jij bent inmiddels al wat ouder
wat minder pit, wat meer bezadigd
Toch, ondanks onze zere schouder
zijn wij voorlopig niet verzadigd!

Wat waren we op dreef he, samen!
De grappen vlogen door mijn geest
succesvol, zal ‘t publiek beamen
Lief beest, het was weer echt ons feest

Mijn feestbeest, blijf mij vaak verleiden
zodat ik sprankel, dans en flirt
Blijf mij met nog meer pret verblijden
dat houdt ons samen goedgehumeurd

We gaan nu slapen, beest, want toch wat ouder
moeten we beter letten op de energie
Ook heb ik nog een zere rug en schouder
van waar jij zat vannacht, rond kwart voor drie …

Geschreven op 25-7-2005, kleine aanpassingen eind december 2010.
Voor het bekijken van een vergroting van de foto’s, klik op de fotoblokjes bovenaan de pagina. U komt dan op mijn Flickr-fotopagina’s.

Articles

On-zin

In Natuur,Persoonlijks,Taal,Woordspelingen on 15 december 2010 door Marjolein Stam getagged: , , , , , ,

Spelen met woorden blijft leuk. Als ik even geen passend woord weet, verzin ik er ter plekke eentje.
Niet iedereen begrijpt dat, evenmin als mijn gedachtegangen.
In het weekend kreeg ik een mail waarin stond: “geen haar op mijn hoofd die er aan denkt …”. Buiten de taalfout er aan dacht ik aan de vele, vele haren die daar altijd op de grond lagen.
Ikzelf zou daarom geschreven hebben: “Geen haar op de vloer die eraan denkt …”
Aangezien de mail niet erg vriendelijk was, was dat laatste niet mogelijk, maar ik had zo’n on-zin ernstig kunnen waarderen!

Onzindialogen vind ik helemaal geweldig. Zo had ik eens een conversatie met iemand – in gemengd Sallands/Twents – over het eten van lam. Lam smaakt heerlijk als het vers en goed bereid is. Mijn gesprekspartner wilde lam voor me bereiden en nadat we eerst over de bereidheid van het bereiden van een zich lam geschrokken lam hadden gefilosofeerd, kwam het geldgebrek ter sprake. Ik zou met de trein komen, dus ik opperde dat we wel een lam door de machinist zouden kunnen laten doodrijden. Maar ja, hoe kwamen we dan aan dat lam? Tja, dan moeten we dat gappen. Nee, dat moeten we jatten, dat klinkt net iets beter. Zo ontstond er een nieuw werkwoord. “Wâh gaot jullie doôn?” “O, niks bezunders, wie gaot te lammerjatt’n” … Het is er overigens nooit van gekomen; we verloren elkaar uit de webcam.

Geitende Schapen:
Een ram en een lam
en ook nog een ooi,
De ram is lam,
de ooi erg mooi,
het lam handtam.
’t Hek van de dam:
de boer ’n oorlam.
Schaap over dam,
lam en ook ooi,
tellen die zooi!
Schaap achter schaap
val ik in slaap.

Gewoon wat geblaat
wat nergens op slaat.

Normaliter ben ik niet zo’n webcamfan – voor je het weet, beginnen mannen dubbelzinnige opmerkingen te maken en daar heb ik geen zin in. Met mijn oude webcam, die een groenig, enigszins wazig beeld gaf, vond ik dat minder erg: als een man vroeg “of die cam niet wat lager kon”, zette ik hem doodeenvoudig op de grond. Het groenige beeld werd dan zwart en de man werd groen van nijd. Ik vond dat trucje, de ‘camzwaai’, erg grappig en ik moet toegeven dat ik een potentieel slachtoffer ook wel eens wat uitdaagde opdat de vraag – met mijn onvermijdelijke reactie – gesteld zou worden.
Tegenwoordig ga ik zulke gesprekken niet meer aan; ik hoef niet meer zo nodig met dat type mannen te praten en bovendien levert camzwaaien met de moderne webcam vermoedelijk veel minder leuke resultaten op.

Naast mijn eerdergenoemde grote liefde voor de woordspelingen in monologen van Herman Finkers, kan ik ook erg genieten van Bert Visscher. Ondanks zijn drukte, zijn de stukjes goed te volgen en zitten ze fantastisch in elkaar. De show “Jammer” ken ik zo’n beetje uit mijn hoofd – daarin zitten zoveel geweldige sketches! Eén van mijn favorieten is het stuk over de Alwaysreclame waarin gezegd wordt dat Always zo goed absorbeert en zelfs een tweede laag heeft. Sinds ik dat stuk gezien heb, kan ik niet meer gewoon langs een vijver lopen; ik moet altijd een slurpgeluid maken en zeggen: “Met reiger en al!” Mensen die me kennen hebben wel een idee waar ik op doel, anderen kijken me bevreemd aan en vragen waar dat nu weer op slaat. Dat is leuk, dan kan ik uitweiden over de fabeltastische opmerkingen die Visscher maakt.

Onzinhumor, je houdt ervan of juist niet. Het zit in je bloed, je wordt er mee geboren. Het heeft te maken met taligheid, met gevoel voor humor en met wat je van huis uit meegekregen hebt. Mijn vader heeft A.L.S., een dodelijke spierziekte. Zelf noemt hij het een vervelende kwaal, geen ziekte. Zijn motto is: “we sukkelen door, maar we houden de humor staande”. Ik zou het willen omdraaien: de humor houdt ons staande. Toen hij net hoorde wat deze ziekte allemaal inhoudt, dat er een moment komt dat er een sonde direct naar de maag gaat, zei hij: “Dat moet dan wel een grote sonde zijn, want mijn wekelijkse speklap wil ik niet missen!” Met zo’n opmerking toont hij zijn kracht, net als met de opmerking over schoenen die zo lekker lopen, alleen gaat het lopen niet meer zo lekker. Waarop wij dan kunnen zeggen: “je kunt altijd nog zeggen dat ze lekker zitten!” Waarna we met een grote grijns verdergaan tot de orde van de dag en nog een aantal zinnige en on-zinnige zaken de revue laten passeren en met de hond een rondje langs de vijver gaan – as always met reiger en al. “Slurp!”

Articles

Dobberdonsjes

In Fotografie,Natuur,Taal,Vlinders & nachtvlinders,Vogels,Woordspelingen on 17 augustus 2010 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , ,

Woorden zijn als kralen die je aan een ketting rijgt, waardoor je een zin krijgt. Je zegt woorden, je schrijft ze en je leest ze. Een woord wordt bijna een gebruiksvoorwerp.
Je kunt ook spelen met woorden, iets wat – zo blijkt – veel mensen leuk vinden. Op de netwerksite LinkedIn heb ik een tijd geleden in het forum van Onze Taal in een topic gevraagd of men niet-bestaande synoniemen kent. Deze term is natuurlijk een contradictie: zodra je zo’n woord kent, is het een synoniem van een wél bestaand woord. Alleen hebben creatieve geesten zodanig met taal gespeeld dat zij dat woord gecreëerd hebben.

Er zijn grootheden te noemen die daar bij uitstek goed in zijn: Koot & Bie en Marten Toonder hebben voor schitterende uitbreidingen in onze taal gezorgd. En natuurlijk zijn er veel meer beroemdheden te noemen – ik wil geen van de vele woordkunstenaars tekortdoen!
Maar ook gewone mensen die een liefde voor taal hebben, kunnen zodanig met woorden spelen dat er nieuwe woorden ontstaan. Vooral kinderen zijn er goed in: zij verhaspelen woorden of geven een eigen naam aan dingen, wat tot prachtige, ontroerende of komische resultaten leidt.
Ik heb niet de pretentie me met beroemdheden te meten, maar ik heb er zelf wel ook een handje van – het ‘kind in mij’ heeft blijkbaar 50 jaar in mij doorgeleefd. Jonge eendjes noem ik, zoals ik al eerder schreef, dobberdonsjes.

In het genoemde topic winnen de dobberdonsjes terrein; meerdere leden vinden het woord lief en treffend. Dat vind ik leuk, die herkenning van een manier van denken en ervaren. Het is immers een treffend woord?
Het leukste is als zo’n woord verder rond gaat zingen, als men het overneemt en hier en daar tegen gaat komen als andere benaming voor eendenkuikens.
Er zijn meer voorbeelden: uit het inmiddels al oubollige studentenjargon van zo’n 20 jaar geleden stamt het stuifkoe als synoniem voor poedermelk. Ik heb dat zo frequent gebruikt, dat vrienden het ook zijn gaan gebruiken – al dan niet gepaard gaand met stuifkoffie (voor oploskoffie). Geitenwolthee staat synoniem aan kruidenthee en een sukstel is een vrouwelijke sukkel.
Overigens denk ik niet dat ik de bedenker van deze woorden ben; het wiel zal echt wel vaker uitgevonden zijn.

Spelen met taal geeft zoveel plezier en humor in een gesprek. Het maakt alles luchtiger, minder zwaar. Toen Herman Finkers ooit zei: “Zelfmoord plegen is wel het laatste wat ik zou doen!”, werd dat zware onderwerp als vanzelf luchtig en humoristisch.
Ooit, in een periode dat ik last van angsten en depressieve gevoelens had, werd mij gevraagd of ik niet bipolair oftewel manisch-depressief zou kunnen zijn. Ik antwoordde dat ik hooguit als panisch-depressief gelabeld kon worden en werd daar zelf acuut vrolijk van. Humor is in menige situatie het beste antidepressivum! Ik ben blij dat ik uit een familie stam waarin die humor in ruime mate aanwezig is, plus de creativiteit die aan het verzinnen van nieuwe woorden bijdraagt.

Een paar jaar geleden sprak ik met een dierbare vriendin, die ik in Engeland bezocht, over de benaming van dieren in diverse talen. We vonden bumblebee zo’n mooi woord, veel mooier dan onze gewone hommel. Door er verder over te praten, ontstond als vanzelf de kruising bommelbij en naar aanleiding van dat gesprek rolde later thuis onderstaand versje uit mijn toetsenbord. Niets hoogstaands, maar wel iets waar creativiteit, spelen met talen en plezier in zijn verwerkt. Het is heerlijk om samen te kunnen lachen om een woord- of taalgrap, en het ontroert me dat de dobberdonsjes zo enthousiast ontvangen worden!

Een bommelbij die maakt je blij
Een drakenvlieg iets minder:
Al is ie prachtig om te zien
Hij geeft toch wel eens hinder

Een smetterling is zo kaduuk
Hij leeft ook maar heel even
Waarin twee keer een wisseltruc
En dat is dan zijn leven

Caterpillar, dat klinkt wel leuk
maar lastig te bewegen
’t klinkt toch wel beter dan een rups
Dat is dan weer een zegen

En ook nog pop te mogen zijn
Dat is wel veel van ’t goede
Dan zou ik liever ‘n hedgehog zijn
Al is die op zijn hoede

Wat hebben dieren leuke namen
Als je het goed beschouwt:
Een bord coquilles eet je samen
Terwijl je ’n snail niet kauwt …