Posts Tagged ‘Herman Finkers’

Articles

Tied veur Twents – verdan

In Simpel schrijfwerk,Taal,Vertelsels,Woordspelingen on 1 februari 2011 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Wie goat weer verdan met ’t vehaal oaver Jozef en Maria in Bartlehiem. De leste zinne was:
Zo geet dat met diej’n reizend’n Tukkers.

Jozef had’t wah probeerd, doar kan’k niks van zèng. Hi’j had wah wat veur zijn mèk’n oaver, maar zie kwaam nig in ’t hotel, zie mossen toch in ’n stal. En wat denk ie? Doar stund’n ‘nosse en … ’n èzel.
Ik vroage mie noe al joarn of of dat zien eing gehuurde èzel was of ’n aandern. Want as ’t ’n aandern was, woar was de ziende dan? Bie ’t èzeltrefpunt? Bie rentedonkie? Fokt’n ze doar èzels in Bartlehiem of grøjn die doar soms in ’t wild? Mar good, d’r stund dus ’n èzel in ’n stal. En ‘nosse. Schienbaar gönk dat good saam, ik wit ’t echt nig. ’n Koo was dugmie haandiger ewèst, daor ku’j melk oethaaln, moar wa’j as cafébaas noe toch met ‘nosse mut, das mi-j ’n roadsel.

Dah zie derèk zaang dat ’t ‘nosse was, dat vink wah knap. Ie mut d’r nog wah raar veur goan ling om dah te bekiek’n, maar Maria zal wah derèk van de sokk’n goan wèn en op ’n vodse in ’t heui teregkomm’n wèn.
Ik denke nie dat zie vølle hoem te pers’n, den èzelrit had ’t zowat ah wah daon. Josef mos nog onmeunig anmaak’n um ’n fosse heui of stro in ’n voerbak te leng want hi’j had zich nog niet ummedreid of doar was ’t wich ah. ’t Was een keerltie maar dah wuss’n ze ah. Zie trøkken ’n olde todde an fladden zodat ze pempers hadd’n en daor lag Jezus dan. Kloar. Oaver deup’m wødt ok niks ezèg en zie bint in’t oostn zowat ammoale katteliek. Mangs begriep ik niks van ’n Biebel.
Ok oaver ’n navelstrenge wødt gien woord ‘eschreem, ok ah zo vremd. Ik denke toch nie dat zie een goeie schere hadd’n in die tied, en as zie’m hadd’n, lag-e wis en wrachtig nig in ’n stal!
Maar misschien hef ’n èzel de boel op’evrett’n, dah kan. ’t Is good ekomm en da’s ’t veurnaamste.

Oh joa, en dan he’j nog gezever oaver herders die bie Dracht’n laang en die van ammoal zing’de Engelsen derèk noar de stal woar ’t wicht lag, henne moss’n. Bartlehiem is nog wah een knap ènde van Dracht’n of, en moss’n die herders dan niet teld wørn? En woar die Engelsen iniene vut kwaam, week ok ah nig. D’r was toch gien Viefsteentoch (ie heurt nigs van ‘niesmeester of wah dan), dus zie bint ’t Knaal ok nie oaver komm gliern. ’t Mag dan gloep’ns kold ewèst hem, mar as die gliertocht d’r was ewès, was d’r dugmie wah knap oaver kuierd. Nee, die Engelsen bin’t mie ok ah ’n roadsel! Meschien hef dah zing d’rmet van doon, dasse oefen’n veur ’n konkoers of wat. Ik prakkezere d’r ok nig meer oaver, ik gleuf’t ammoah wah. Zo heurt’t ja ok.

’t Was ’n knap drokke bedoening daor in ’n stal: zie kwaam ammaoh te kraomschudd’n. De cafébaas haald’n rap ’n paar pott’n boer’njongs en van dah smeerge peern- of beernspul oet de veurroadkaste en verkoch bès. Veur de kraomvrouwe had-e netuurluk braandewien en donker bier veur ’t zog. Ik gleuve dat-e nog jaor’n ’n stal verhuurd hef an luu die ok zon ‘netuurluke kraom’ woll’n, en dat-e d’r vrekte good met oetesprøng’n is. Mangs hebt ze ’t er nog wah’s oaver hoe’n mooi’n tied dah was. Dan wødt ‘r op’m boernwaang trouwd in ’n stal en d’r wødt daans’n en zøng’ dat heurn en zeen oe vergeet.

Noe gleuk dat de Timmermans met ’t wichie nog lange en gelokkig lèm, mar dah was ammaoh zo’n gedoe um te lèz’n da’ wie dah maar veur waor annemt.
Dah book gunk nog ‘neeln zet vedan en ik hadde ok gien zin um alles te lèz’n want de rest was gleuk ok gien kestvehaal. O joa, wiezn oet toostn, die haan d’r ok nog met van doon! Die luu kwaam umdat ’n sterre de weg ‘eweezn had. Vezèls! Keizers, wiezn, Engelsen, ’n sterre, ik wit-t ammaoh nig maor ’t kump mie wah vremd oaver. Zie haan better naor Franeker kunn gaon, daor he’j ok ’n prötte van die luu zitt’n die ze nig geern op stroate zeet. Die zeet ok sterregies en hebt d’r sels ’n old’n zolder met vollemaak. In dah hoes mu’j zoa onmeunig noar boam’ kiekn da’j d’r gek van wødt.
Dah was nog wah ’n gedoo met diej’n Eise en zien buurn, mar ’t is um dan toch elokt en doar hep ze noe nog alle daang ’n prötte anloap van. Die sterre zal dus wah naar Franeker scheen hèm, kump mie veur.

En wiezn komt joa ait oet toostn, doar haan ze al nig zoa oaver schriem hoem, das toch vezèls? Op alle aandre plekk’n bi’j nig wies aj wiest – o’j noe van Bartlehiem of van Dracht’n komt, mè-da’j wiest, kom ie in Franeker in ’t gekk’nhoes oet. In toostn ku’j wah wiez’n, doar kömp völle volk van oaver de grènze umda toostn doar nog ’n heeln zet vedan geet. Doar bint ze wah wiezer dan noar sterr’n te wiez’n, zie wødt bie de gedachte ah benauwd dah diej’n zingde Brek met zien slager d’rop ofkump!

Moraal van ’t vehaal: waart oe veur Tukkerse ketierties. Veurda’j wit, mu’j dwars deur Frieslaan reiz’n en kommieop de gekste tiedn op de vremdste stee’n de raarste ding’ teeng!

(*D’r zatt’n toch maor twee Finkersgrapp’n in. De rest kwaamp ammaole oet ’n biebel en oet toetsnböd.)

Advertenties

Articles

Tied veur Twents

In Simpel schrijfwerk,Taal,Vertelsels,Woordspelingen on 30 januari 2011 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , , , ,

In het noorden en het noordoosten zijn we vaak wat verlaat. Dat noemen we het ‘Tukkers kwartiertje’. Sinds een aantal jaren ben ik tot mijn eigen spijt een ster in deze kwartiertjes, die zich met gemak tot uren aaneenrijgen. Dus lijkt onderstaand verhaal me nog ruim binnen de tijdslimiet.
Omdat ik het zo’n schitterend verhaal vind, zocht ik lang maar tevergeefs op het web naar Kraomschudd’n in Mariaparochie van Herman Finkers. Nou ja, toen heb ik zelf maar een Twentse versie van het kerstverhaal geschreven. Twents moet je – net als Fries – hardop lezen om het te begrijpen.
Mijn versie is hier en daar geënt op Finkers (de van hem overgenomen grappen zijn aangeduid met een *) en elders op de Bijbel, waar volgens mij geen copyright op rust.

Waart oe, hier kump ’t – ai d’r teminste wies oet kunt wørn: Kestvehaal op zien Twènts

’t Was gloep’ms kold toen Josef met zien mèken Maria noar Bartlehiem mos. Da mos van keizer September um te tell’n hoevølle volk d’r noe eingk in ’t laand woon. Maria kwaamp uut Bartlehiem en dah was nig bes want ’t was van woar zie noe woon een knap ende troggeloop’m. En ’n keerl met vleugels op ‘e rogge had heur een zet eleen mooi tuk had deur te zeng dat-e een engel was en dat Maria uutverkoorn waar. En noe dach Maria dat zie deur ’n eiligen geest in verwachting was raakt. Ach, Maria was niet al te nozel* en Jozef ok nie, want hi’j gleum’t krek zo. Den ‘engel’ had teeng hum ‘ezegd dat hi’j niet hoem te vreez’n. Joa, zeg dat mar’s teeng ‘n timmerman… Den dut nig aans as frees’n!*

Diejen keerl had ezegd dat sie d’ Eiland op de weerld zoll’n zett’n, d’n Veløsser en zie muss’n um Jezus nuum. Ach, al die jongluu heett’n doar Jezus, dus iene meer of minder deud d’r ok nig toe. Mar de zeune van God, gottegot, doar waar’n ze toch wah raar van in ’n kop!

Mar good, zie moss’n dus neug vöt, mar Maria had mie doar ’ne dikk’n buuk, den kon zelf gien sandale meer an de vuute krieng. Dus Josef op zuuk noar ’n èzel zodat Maria niet hoem te loop’n. Hi’j had better veur ’n kameel kunn’n zørg’n, dan had zie meer steun an ’n buuk en an de vuute had dan noe. Noe slept’n heur de vuute iedere keer oaver de grond en bolderd’n zie veuroaver as ‘n èzel weer es bokt’n. Zie wødde d’r knap sloerig van en zie begon wat te heu’n en te driem dat zie vot mossen maak’n want dat wichie kon ’n kop onderweg wah ’s naar buut’n stekk’n. Sie vuuln zich ok alsmar sloeriger wørn, kreeg las van de rogge en dah geschud op ‘n èzel hulp ok nig met.

Gelokkig zaang zie in de verte Bartlehiem ling en Jozef gaf ’n èzel nog een extra zet teeng de konte dat-e de kop an ’n stien stoot’n. En ie wit wah wat d’r dan gebeurt …
’s Oams waarn zie d’r eindeluk. Wat ’n onmeunige reize en wat ’n gedoe veur’n volkstelling. Dat had ok wah aans ekund, met postdoem of stembroos of zowat. Maar ja, den keizer, den lag ait dwars. ’t Mus ait muuluk gaon en mangs was da wah te begriep’n, mar de meeste tied dach ’t volk dat den keizer iets te geern een olle klaore lussen.

Nou, zie waarn d’r. Mar doarnoa heur ie nooit meer wat oaver die telling terogge, dus wat dat noe veur zin had? En hoevulle luu woond’n d’r en forensd’n d’r ok wat of trøkken d’r een zet van ’n steun? Ik kan ’t naans vin’n. Ikke zelf denke dat ’n smoes was om diej’n Josef en Maria veur gek te zett’n. Den engel woar zie helemoale vol van waarn (van Maria ko’j da ok letterlijk wah zeng) had ezeg da da wichie in Bartlehiem geboorn zol wørn. Nou, da had-e wah good!

Maria reup ach en wee en had ok wee’n maar ja, ziet moar ‘s ’n hotel te krieng in ’t hoogseizoen as oe ’t vruchtwater al in de sandaal’n steet. Noe had diej’n engel ‘ezeg dat ‘t wicht in ’n stal geboorn zol wørn maar dat geleum die twee kuukns nie. Wah denk’n da’j van de lucht in gezeengde umstandigheed’n raakt maar nig geleum da’j da mut bezuurn in ’n fosse stro … Zo geet dat met diej’n reizend’n Tukkers.

’t Vehaal geet nog wah ’n zet verdân, doarumme kump de rest nieje wekke! Dat heet ‘Verdan’ (dus daor mu’j op zuuk’n, dan kump ’t wah good 🙂 )

Articles

Dobberdonsjes

In Fotografie,Natuur,Taal,Vlinders & nachtvlinders,Vogels,Woordspelingen on 17 augustus 2010 door Marjolein Stam getagged: , , , , , , , , ,

Woorden zijn als kralen die je aan een ketting rijgt, waardoor je een zin krijgt. Je zegt woorden, je schrijft ze en je leest ze. Een woord wordt bijna een gebruiksvoorwerp.
Je kunt ook spelen met woorden, iets wat – zo blijkt – veel mensen leuk vinden. Op de netwerksite LinkedIn heb ik een tijd geleden in het forum van Onze Taal in een topic gevraagd of men niet-bestaande synoniemen kent. Deze term is natuurlijk een contradictie: zodra je zo’n woord kent, is het een synoniem van een wél bestaand woord. Alleen hebben creatieve geesten zodanig met taal gespeeld dat zij dat woord gecreëerd hebben.

Er zijn grootheden te noemen die daar bij uitstek goed in zijn: Koot & Bie en Marten Toonder hebben voor schitterende uitbreidingen in onze taal gezorgd. En natuurlijk zijn er veel meer beroemdheden te noemen – ik wil geen van de vele woordkunstenaars tekortdoen!
Maar ook gewone mensen die een liefde voor taal hebben, kunnen zodanig met woorden spelen dat er nieuwe woorden ontstaan. Vooral kinderen zijn er goed in: zij verhaspelen woorden of geven een eigen naam aan dingen, wat tot prachtige, ontroerende of komische resultaten leidt.
Ik heb niet de pretentie me met beroemdheden te meten, maar ik heb er zelf wel ook een handje van – het ‘kind in mij’ heeft blijkbaar 50 jaar in mij doorgeleefd. Jonge eendjes noem ik, zoals ik al eerder schreef, dobberdonsjes.

In het genoemde topic winnen de dobberdonsjes terrein; meerdere leden vinden het woord lief en treffend. Dat vind ik leuk, die herkenning van een manier van denken en ervaren. Het is immers een treffend woord?
Het leukste is als zo’n woord verder rond gaat zingen, als men het overneemt en hier en daar tegen gaat komen als andere benaming voor eendenkuikens.
Er zijn meer voorbeelden: uit het inmiddels al oubollige studentenjargon van zo’n 20 jaar geleden stamt het stuifkoe als synoniem voor poedermelk. Ik heb dat zo frequent gebruikt, dat vrienden het ook zijn gaan gebruiken – al dan niet gepaard gaand met stuifkoffie (voor oploskoffie). Geitenwolthee staat synoniem aan kruidenthee en een sukstel is een vrouwelijke sukkel.
Overigens denk ik niet dat ik de bedenker van deze woorden ben; het wiel zal echt wel vaker uitgevonden zijn.

Spelen met taal geeft zoveel plezier en humor in een gesprek. Het maakt alles luchtiger, minder zwaar. Toen Herman Finkers ooit zei: “Zelfmoord plegen is wel het laatste wat ik zou doen!”, werd dat zware onderwerp als vanzelf luchtig en humoristisch.
Ooit, in een periode dat ik last van angsten en depressieve gevoelens had, werd mij gevraagd of ik niet bipolair oftewel manisch-depressief zou kunnen zijn. Ik antwoordde dat ik hooguit als panisch-depressief gelabeld kon worden en werd daar zelf acuut vrolijk van. Humor is in menige situatie het beste antidepressivum! Ik ben blij dat ik uit een familie stam waarin die humor in ruime mate aanwezig is, plus de creativiteit die aan het verzinnen van nieuwe woorden bijdraagt.

Een paar jaar geleden sprak ik met een dierbare vriendin, die ik in Engeland bezocht, over de benaming van dieren in diverse talen. We vonden bumblebee zo’n mooi woord, veel mooier dan onze gewone hommel. Door er verder over te praten, ontstond als vanzelf de kruising bommelbij en naar aanleiding van dat gesprek rolde later thuis onderstaand versje uit mijn toetsenbord. Niets hoogstaands, maar wel iets waar creativiteit, spelen met talen en plezier in zijn verwerkt. Het is heerlijk om samen te kunnen lachen om een woord- of taalgrap, en het ontroert me dat de dobberdonsjes zo enthousiast ontvangen worden!

Een bommelbij die maakt je blij
Een drakenvlieg iets minder:
Al is ie prachtig om te zien
Hij geeft toch wel eens hinder

Een smetterling is zo kaduuk
Hij leeft ook maar heel even
Waarin twee keer een wisseltruc
En dat is dan zijn leven

Caterpillar, dat klinkt wel leuk
maar lastig te bewegen
’t klinkt toch wel beter dan een rups
Dat is dan weer een zegen

En ook nog pop te mogen zijn
Dat is wel veel van ’t goede
Dan zou ik liever ‘n hedgehog zijn
Al is die op zijn hoede

Wat hebben dieren leuke namen
Als je het goed beschouwt:
Een bord coquilles eet je samen
Terwijl je ’n snail niet kauwt …

Articles

Woordspelingen

In Taal,Woordspelingen on 19 mei 2010 door Marjolein Stam getagged: , , ,

“Aswolk gooit roet in het eten”, las ik gisteren ergens op het internet. Een inkopper natuurlijk, een woordspeling die zo voor de hand ligt dat het bijna niet meer grappig is. En toch vind ik het grappig.

Nu vind ik veel grappig, ik houd nu eenmaal van spelen met woorden en taalcreativiteit. Mijn grote voorbeeld is Herman Finkers. Ik heb vanaf het prille begin ontzettend genoten van de manier waarop deze Neerlandicus met taal omgaat. Naast de andere grote cabaretiers van die tijd – Toon Hermans is natuurlijk ook een geweldige kandidaat – vind ik hem zoals hij zichzelf noemt, een ‘grappen-maker’. Hij maakt grappen die je denkt te zien aankomen, maar die op het eind net een andere wending krijgen dan je verwachtte. Hij zet je voortdurend op het verkeerde been en hij speelt als geen ander met taal en met teksten.

Finkers heeft mij van vele taalgrappen en woordspelingen voorzien, die ik graag van hem leen in mijn dagelijkse omgangstaal. Zo is zijn “niet al te nozel” een normale uitdrukking geworden, samen met vele andere uitdrukkingen van hem. Toen er eens een deurwaarder aan de deur (waar anders!) kwam, vroeg ik de waarder na ons gesprek of ik een volgende keer hem zou bezoeken in plaats van andersom? Hij keek mij bevreemd aan, waarop ik zei: “Kennelijk kent u de sketch van Finkers niet”. Nee, zo bleek. Na uitleg kon de man het zeer waarderen en was blij dat zijn beroepsgroep eens positief benaderd werd en dat dat zelfs door meerdere mensen onthouden was. Ik denk namelijk niet dat ik de enige ben die dergelijke opmerkingen overneemt… Voor degenen die de sketch niet kennen: de achterliggende gedachte was “het hoeft niet altijd van één kant te komen”, aldus Finkers.

Ik heb diep respect voor de kwaliteiten van deze man, dat moge duidelijk zijn. Maar er zijn natuurlijk meer mensen wier woordspelingen of uitroepen ik dankbaar opneem in mijn vocabulaire. Een goede vriend liet mij ooit de stripverhalen van De Generaal lezen, waarin de hond JANK! roept als iets nogal ernstig lijkt.
Die uitroep is mede door de vriend een heel eigen leven gaan leiden: als ik onverwacht een vette nota krijg of iets wil hebben wat ver boven mijn budget ligt, roep ik “JANK!” of, in extreme gevallen, zelfs “Triple JANK!” Zoiets gaat rond en ook vrienden gebruiken het, en daardoor vrienden van vrienden. Zoals de ‘stuifkoe’ en de ‘sleurhut’ ook ooit zijn gaan rondzingen, zingen dergelijke uitroepen ook rond. Het verspreidt zich als een aswolk, dwarrelt neer bij hen die er de humor van inzien.

Door taalcreativiteit en daarmee gepaard gaande vrolijkheid wordt je woordenschat uitgebreid met woorden die iedereen begrijpt, hoewel ze niet gebruikelijk zijn. Dat vind ik het wonder van taal: het ermee spelen waarmee je een soort eigen imago creëert. Het maakt jou en anderen vrolijk – al zullen sommigen het uiterst irritant vinden. Gelukkig hoef ik niets met die mensen; ik ga liever om met degenen die het wél waarderen en die zelf ook input geven.

Ik bewonder Finkers niet alleen maar om zijn taalkunst, hij betekent veel meer voor me. In doorwaakte nachten was hij lang mijn begeleider, die me opvrolijkte. Het bezoek aan een show van hem gaf me nog maanden napret. Zijn persoonlijke reactie op mijn adhesiebetuiging tijdens zijn ziekte raakte me tot in mijn ziel.
Maar het mooiste geschenk wat hij me gaf, was het vrijmoedig omgaan met en trots zijn op mijn dialect. Mijn paplepeltaal, die ik niet meer hoefde te ontkennen of te verbergen. Hoewel ik keurig ABN spreek, is het heerlijk om woorden als ‘onmeunig’ te gebruiken en om in het dialect – in mijn geval Sallands, maar ook Twents, Drents en eventueel in het Frysk – met iemand een gesprek te kunnen voeren. Ik mag trots zijn op mijn taal, op de extra woordenschat die deze met zich meebrengt. Ik mag spelen met woorden in alle dialecten die ik ken, ik mag ‘brekk’n en angaon’ in Salland en omstreken, ‘høken’ in ’n Achterhook, “hennig an doon” in Twente. Op kraamvisite gaan in het westen, in Fryslân yn nije lytse bern sjen en in Twente te kraomschudd’n gaon.

Ondanks de bijna-dooddoeners als de woordspeling over de aswolk, of stuifkoe als alternatieve naam voor poedermelk, word ik vrolijk van het spelen met woorden. Woordgrappen brengen luchtigheid waar gesprekken soms veel te zwaar zijn. Ik gooi graag roet in zwaar eten, gebruik graag mijn paplepeltaal. Met dank aan Herman en aan andere woordkunstenaars.